Ч.Болдбаатар: ФИЛОСОФИГҮЙ УРЛАГ БОЛ ХООСОН ЦААС

Чүлтэмийн Болдбаатар. Энэ нэрийг урлагийн хүрээнийхэн андахгүй. Монголын шилдэг абстракт зураачдын нэг тэрбээр 2005 онд Дэлхийн шилдэг 100 зураачийн тоонд багтаж байсан юм. Хүзүүндээ дэгжин алчуур ороож, эрхэмсэг алхдагийг нь МУИС-ийнхан мэднэ. Урлаг судлалын тэнхимийн эрхлэгч тэрбээр 14 дэх жилдээ багшилж буй.

-Москвагийн В.В.Суриковын нэрэмжит академиас та ямар эрдэм өвөртлөн ирсэн бэ?

-Тухайн үеийн ЗХУ-ыг хүмүүс хаалттай, бурангуй нийгэм байсан мэт ярьдаг ч тийм биш юм. Намайг сурч байх үед Америкийн Метрополитаны музей, Испанийн Прадогийн музей Москвад үзэсгэлэн гаргадаг байлаа. Бусад социалист оронтой харьцуулахад ЗХУ дэлхийн урлагийн түүх, орчин цагийн чиг хандлагыг мэдэх, мэдрэхэд хамгийн нээлттэй хаалга байсан. Үүн дээр үндэслэн миний бүтээл туурвих гарц нээгдсэн гэж боддог. Тэрнээс өмнө би ХБК-ийн зургийн ангийг ардын зураач Л.Гаваагийн урланд төгссөн.

-Та голдуу абстракт чиглэлээр зурдаг. Энэ төрөл, өөрийн арга барилыг олж авахад юу нөлөөлсөн бол?

-Урлагийн түүх хамгийн ихээр нөлөөлсөн болов уу. Би урлагийн түүхийг бусад оюутнаас илүү шимтэж үздэг байсан. Тийм ч учраас өнөөдөр урлаг судлалын чиглэлээр түлхүү ажиллаж, багшилж байна. Л.Гаваа багш маань театрын зураач байсан ч эскиз зурах төдийгөөр хязгаарлагдаагүй. Орчин үеийн урсгал, чиглэлийн цаад хэл, таталгыг сайн эзэмшсэн хүн байсан. Түүний хичээл, хэлж, сургасан зүйлс ч абстракт чиглэлийг сонгоход нөлөөлсөн.
-Хийсвэр буюу абстракт зураач нэн эртний үеийн урлаг судлах болсон нь сонирхолтой юм. Энэ хоёр хоорондоо ямар холбоотой вэ?
-Монголчуудын оюун санааны амьдралд хамгийн хүчтэй нөлөөлсөн нэг зүйл бий нь хий сүг. Үүнийг манайхан ихэвчлэн сүнстэй холбож ойлгодог. Эртний тэмдэг, зурлагууд бол сүнстэй харилцаж, наадах зурлагын тоглолт. Энэ тухай гүнзгийрүүлэн судалсан хүмүүсийн эртний тэмдэгт, зурлагууд дахь код, код доторх утгыг тайлбарласныг уншиж, эртний хүмүүсийн сэтгэлгээ нь хийсвэрлэлд хүрч очсон гэх гаргалгаанд би хүрсэн юм. Урлагийн ихэнх түүхч, судлаачид ч урлаг дүрсийг дуурайж зурахаас биш, хийсвэрлэлээс эхэлсэн гэж үздэгтэй би санал нийлдэг.

-Орчин үеийн урлаг хэт хэлбэрт шүтсэн юм шиг санагддаг. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Ямар ч төрлийн урлаг тодорхой нэг зарчимтай. Зарчим нь өөрийн гэсэн хэлтэй, хэл нь төсөөллүүдийг бий болгодог. Тэдгээр төсөөллийг ойлгож, бүтээлдээ мөрдлөг болгодог хүмүүсийг би урлагийг бүтээгчид гэж хэлнэ. Агуулгаар дамжиж хэлбэр нь илэрнэ гэсэн үзэл баримтлал өмнө нь ноёрхдог байсан. Тэгвэл В.Кандинский, К.Малевич, Ж.Поллок нарын уран бүтээлч тогтсон ойлголт, дэгийг эвдэж, хэлбэр нь бие даасан чиглэл болохыг тунхагласан юм. Гэхдээ ямар ч тохиолдолд тухайн урлагийн хэл, техникийг эзэмшсэн байх хэрэгтэй. Сонирхогчийн түвшний уран бүтээлчид байхыг бол үгүйсгэхгүй.

-Соросын сангаас 2004 онд хэрэгжүүлсэн “Монголын ирээдүй-Урлагийн боловсрол” төслийн удирдагч нь та байсан. Энэ төслийн үр дүн юу байв?

-Тухайн үед төслийн санхүүжилт зогссоны улмаас талдаа хүрээд зогссон. Харин “Aдмон”-ы захирал Р.Энхбаттай хамтран өнгөрсөн жил хүүхдэд зориулсан “Урлаг” англи номыг орчуулан гаргасан. Уг ном хүүхдийн оюуны ертөнцийг урлаг руу хандуулах, түүхээр нь дамжуулан урлагийг таниулах зорилготой. Энэ нь эргээд урлагийн боловсролыг хөгжүүлэх үйлсийн нэг хэсэг болж байгаа. Тиймээс Соросын сан ч, “Aдмон” ч Монголын ирээдүйд оюуны хөрөнгө оруулалт хийж буй хэрэг юм.

-Та багш, зураачийн ажлынхаа алинд илүү дуртай вэ?

-Би нэгдүгээрт зураач, хоёрдугаарт багш хүн. Уншиж, харж, мэдэж байгаа бүхэн маань бүтээл туурвих үндэс болдог. Тэгэхээр энэ хоёр ойлголтыг би ялгаж, зааглаж чаддаггүй.

-Төгссөн мэргэжлээрээ ажилладаггүй хүн олон байна. Та шавь нартаа хэр сэтгэл хангалуун байдаг вэ?

-Зарим багш би төдөн хүүхэд төгсгөсөн, тэдэн шавьтай гэж ярьдаг. Миний хувьд мэргэжлээрээ ажиллаж, түүгээрээ бахархаж, сайн эзэмшиж чадсан хүнийг шавиа гэж үздэг.

-Урлаг цөөнхөд зориулагдсан гэж үздэг хүн олон бий. Гэтэл ингэснээр урлагийг нийгмээс улам тусгаарлаж байгаа юм биш үү. Та энэ тухай юу гэж боддог вэ?

-Урлаг цөөнхийнх мэт харагдавч цаад утгаараа олонхт хандсан байдаг. Аливаа шинэ урсгал, бүтээл төрөхөд ихэнх хүн ойлгохгүй, цөөнх хэсэг л таашаадаг. Хэсэг хугацааны дараа тэр нь хүн төрөлхтний оюуны өв болж, бүх нийтийн таашаал хүртдэг тохиолдол цөөнгүй. Урлаг цаг үеэ түүчээлдэг гэх ойлголт эндээс үүссэн биз. Тэгэхээр энэ бол цаг хугацааны асуудал юм. Цагийн аяст үнэт шинж нь тодорч, өөрийгөө нээдэг нь урлагийн чанар. Өнөөдөр хэн ч ойлгохгүй байсан ч маргааш, нөгөөдөр ойлгож болно шүү дээ. Анри Бергсон, Карл Юнг, Зигмунд Фройд нарын үзэл баримтлал тухайн үедээ нийтийг хамарч чадаагүй ч өнөөдөр сонгодог болсон байна. Бэргсон 1941 онд нас барсан ч философийг нь 2012 онд Монголд ярьж байгаа нь л үнэ цэнийг харуулж байгаа юм.

-Таны төлөвшилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн ном, эсвэл уран бүтээлч бий юү?

-Тэр, энэ гэж онцолж хэлэх боломжгүй. Үзсэн, харсан, уншсан бүхэн маань надад нөлөөлж байгаа. Сүүлийн үед Эрих Фроммыг уншиж байна. Түүний ертөнц, үзэл баримтлал, Фройдыг үгүйсгэх болсон шалтгаан зэрэг нь сонирхолтой. Урлаг, гүн ухаан хоорондоо салшгүй холбоотой. Философигүй урлаг бол хоосон цаастай л адил. Жишээлбэл маргааш (өнгөрсөн баасан гариг) миний нэг магистрант хамгаалалтад орно. З.Фройд, А.Бэргсоны онолд тулгуурлан сюрреализмыг аль өнцгөөс тайлбарлах талаар судалсан. Үүний тулд тэр ч их зүйл уншиж, судлах ёстой, би ч замыг нь зөв чиглүүлэх үүрэгтэй. Түүнчлэн аав, ээж маань хариуцлагатай байхыг бага байхаас сургасан. Юм сурна, мэднэ гэдэг ч хариуцлага. Зураг зурах ч хариуцлага. Наад зах нь бүтээлийн анхны үзэгч, таашаагч нь би. Хэрэв бусдад зориулж, өөртөө үнэнч бус зурвал ямар хэрэг байх билээ.

-Өнөөдрийн Улаанбаатар танд хэрхэн нөлөөлж байна вэ?

-Миний үр хүүхэд, гэр бүлийг хохироож байгаа хамгийн том нөлөөлөл бол Улаанбаатарын уур амьсгал. Янз бүрийн утаа, тоосонцор, хүнд металлын хаягдал Улаанбаатарын иргэдийг амьдаар нь алж, генийн санг нь устгаж байна шүү дээ. Гэтэл хүмүүс энэ тухай биш, утаа гаргадаггүй зуух, пийшин л ярих юм. Ихэнх хүн асуудалд шинжлэх ухаанчаар хандахгүй, хэн хэнийгээ хуурахыг л гол болгож байгаа шиг санагддаг. Энэ бол ирээдүйгээ устгаж байгаа хэрэг гэж би боддог.

-Тэгвэл хотоос гадна амьдарч яагаад болохгүй гэж?

-Би хотод төрж, өссөн учраас идээшиж дассан. Эндэх урлагийн хүрээ, Их сургуульдаа татагддаг ч юм уу, хоргодох зүйл их бий. Гэхдээ би хот, хөдөө гэж зааглах дургүй. Үнэндээ, би монгол, чи орос гэх нь ч утгагүй асуудал. Хүн эцэг эхээ сонгож төрдөггүйтэй адил эх орон ч заяамал. Цаашилбал дэлхий ч гэсэн бидний эх нутаг, хүн төрөлхтний өлгий. Урлагт ч гэсэн тийм хязгаар огт байдаггүй. Энэ нь Франц, Италийнх, эсвэл хятад хүн зурсан бол муу гэсэн ойлголт байхгүй. Бид даяаршлын зуунд амьдарч байна, тэгээд ч би аливаа зүйлийг зүүний сүвэгч мэт жижиг нүхээр харахаас татгалздаг.

-Та хувь тавиланд итгэдэг үү, эсвэл хүн амьдралаа өөрөө зурдаг уу?

-50/50 хувьтай гэж бодож байна. Миний энэ ертөнцөд ирсэн хувь төөрөг, тэмдэг арилшгүй юм. Гагцхүү тэр тэмдгийг хааш нь чиглүүлэх нь хүний хичээл зүтгэл, авьяас чадвар, хүсэл мөрөөдлөөс шалтгаална гэж би үздэг.

-Авьяас чадвараа хэрхэн тордож байна вэ?

-Хөдөлмөрлөж байна. Ном унших, зураг зурах бүгд хөдөлмөр. Хог сайн шүүрдэж сурсан байлаа ч хөдөлмөр. Би ном уншдаг гээд зөвхөн ном уншиж суух, эсвэл зураач болохоор зургаа л зурж суух нь зөв биш болов уу. Амьдрал асар баялаг. Тэр баялгийг мэдрэх, хүртэхэд л амьдралын сайхан нь оршдог. Сэтгэлээсээ аяга угаах, сайхан хоол хийх ч амьдралын нэг амт шүү дээ.

- Уран бүтээлчид шинэ санаагаа зүүднээс олсон тохиолдол цөөнгүй. Нууц биш бол та хамгийн сүүлд ямар зүүд зүүдэлсэн бэ?

-Үнэнийг хэлэхэд, ойрд бие тааруу байгаа учраас гэгээн зүүд ирэх нь ховор байна.

-Зүүдийг зөн совин гэж үздэг үү, эсвэл тухайн хүний жинхэнэ тусгал уу?

-Зүүдэнд худал хуурмаг огт байдаггүй. Өдөр тутмын амьдралд тохиолдсон зүйлс, тэдгээртэй холбогдсон мэдрэмжүүд хуримтлагдан зүүдээр дамжин илэрдэг болов уу.

-Урлагийн судлал, шүүмж Монголд бараг байхгүй байна. Урлаг судлаачид бэлтгэдэг хүний хувьд та юу хэлэх вэ?

-Монголын урлаг судлалд шүүмжлэгчид бэлдэхийн тулд хэдэн арван жил хэрэгтэй. Би өнөөдөр хичээл заагаад, таван жилийн дараа мундаг шүүмжлэгчид гарч ирэх боломжгүй. В.Инжинаш, В.Гүлрансын үед яруу найргийн охь ундарга тасраагүй, тэдний билгийн мэлмий хурц байж, бичлэгийн чадвар нь гүнзгийрсэн байсан. Гэтэл цаг үеийн өөрчлөлтөд бид хуйларч, дорнын соёлтой ард түмэн өрнийн соёлд руу орсон. Өрнийн соёлдоо дасах гэж байтал цаг үе дахин өөрчлөгдсөн. Энэ бүх нэрмээс биднийг хэн ч биш болгож байна. Тэгэхээр Монголд урлаг судлал хүчтэй хөгжихийн тулд дахиад хэдэн жил шаардлагатай. Би бол тэр үрийг суулгах гэж яваа нэг нөхөр юм даа. Гэвч үр нь хэзээ ургаж, жимсээ өгөхийг хэлж мэдэхгүй юм.

Ц.Хүрэлбаатар: Үс бол засаж болдог ганц эрхтэн

Мастер үсчин Хүрлээтэй уулзахаар “Hurlee hair studio”-г зорилоо. Хар, цагаан өнгийг хослуулсан, орчин үеийн засалттай уг студийг тэрбээр өөрөө тохижуулсан гэнэ. “Чөлөөт цагаараа голдуу иймэрхүү зүйлээр оролддог юм” хэмээн Хүрлээ ярьсан. Гэхдээ түүнд чөлөөт цаг тун бага гардаг юм билээ. Хэдэн сарын өмнөөс төлөвлөсөн түүний их ажлын чөлөөгөөр хэсэг хөөрөлдсөнөө хүргье.

-Үсчин болоход тань юу нөлөөлсөн бэ?
-Би дөрөв, тавдугаар ангид байхаасаа л найзуудынхаа үсийг засаж эхэлсэн. Тухайн үед үсний төрөл бүрийн хэв загварыг зөвшөөрдөггүй байв. Харин би найзуудынхаа үсийг янз бүрээр засчихна. Тэгэхэд надад үс засахыг заасан хүн байгаагүй л дээ. Тэгэхээр сонирхол маань л үсчний зам руу хөтөлсөн болов уу. Өнөөдөр хэдхэн сарын дамжаа төгсөөд л үсчин мэргэжил эзэмшдэг болсон нь харамсалтай. Намайг бага байхад хүмүүс хичээлдээ тааруу, ажилд ч сайнгүй хүүхдээ үсчин болгоно гэж ярьдаг байлаа. Гэтэл үсчин хүнд хайчнаас ч чухал нэг зүйл хэрэгтэй байдаг юм.
-Тэр нь юу юм бол?
-Хэдийгээр гаднаас нь харахад гараа үсчин гараа л хөдөлгөж байгаа мэт харагдавч тархи түрүүнд нь ажиллах ёстой. Үс тайрахаас өмнө тухайн хүнд ямар засалт зохих вэ гэдгийг бодох хэрэгтэй. Тэгэхээр сайн үсчин болохын тулд мэдрэмж, авьяас хамгийн чухал.
-Тэгвэл та мэдрэмжээ хэрхэн хөгжүүлж байна вэ?
-Би мэдрэмжээ бүх л талаар хөгжүүлэхийг хичээдэг. Салоны интерьер дизайнаа гаргана. Төрөл бүрийн чимэглэл хийнэ. Уг нь миний мэргэжил сийлбэрчин л дээ. Сийлбэрийг модны ширхэг дагуулж хийдэг юм. Уг мэргэжлийг эзэмшсэн нь үсчин болоход дөхөмтэй байсан. Ялгаа нь гэвэл модны ширхэг хөдөлгөөнгүй. Харин хүний үс биет зүйл учраас арай ярвигтай ажил. Би үс засахыг урлагийн нэг төрөл гэдэгтэй санал нийлдэг.
-Одоо л нэг үсчин боллоо гэж мэдэрсэн үе тань хэзээ вэ?
-Би 10 гаруй жил үс заслаа. Дэлхийн хэмжээний уралдаан, тэмцээнд орж, заримыг нь шүүж ч үзсэн.Одооноос л жигдэрснээ, үс гайгүй сайн засдаг боллоо гэдгээ мэдэрч байна. Гэхдээ оргилд нь хүрэх болоогүй ээ.
-Зарим үсчин зөвхөн үс төдийгүй сэтгэлийг гэдэгтэй та санал нийлэх үү?
-Үсээ сайхан засуулахад сэтгэл санаа ч дээшилдэг шүү дээ. Үүнд л үсчин мэргэжлийн сайхан нь оршдог юм. Тухайн хүний нүүрний хэлбэр, зан чанарын онцлогт нь тааруулж үсийг нь тайрна. Зарим хүн үсээ жаахан өөрчилөхөд л тэр чигтээ өөрчлөгдөх шиг болдог. Монголчууд ерөнхийдөө дууриамтгай хүмүүс. Гаднынхныг, эсвэл оддыг дууриах хандлагатай. Яах вэ, болно л доо. Гэхдээ ямар ч төрлийн засалт бүх хүнд тохирдог гэдгийг манайхан ойлгох хэрэгтэй. Тэрхүү засалтын урт, богино гэдэгт л гол учир нь байгаа.
-10 жилийн өмнөх Хүрлээ, дэргэд сууж буй Хүрлээ хоёрын хооронд хэр том зай бий вэ?
-Газар тэнгэр шиг л ялгаатай. Тэр үед гадаад руу анх уралдаанд явж, дөнгөж нүд тайлагдаж эхэлсэн юм. Харин одоо бол тодорхой хэмжээнд байр сууриа олж, мэргэжлийн төвшинд танигдсан байна. Үсчний замналын хувьд ийм ч хувь хүний талаас нэг их өөрчлөгдөөгүй гэж хэлнэ. Намайг өвөө, эмээ хоёр өсгөсөн юм. Тэд маань намайг аливаа зүйлийн эцсийг үзэх, юунд ч шантрахгүй байхыг сургасан нь одоог хүртэл суурь болоод явж байна.
-Таныг сайн харилцагч хэмээн нэгэн хүн хэлсэн.
-Тухайн хүний талаар ерөнхий төсөөлөлтэй болж байж үсийг нь засна шүү дээ. Тийм ч учраас би үйлчлүүлэгчдийнхээ сайн ярилцагч, сонсогч байхыг хичээдэг. Зарим хүн амьдрал хайр эсвэл мөнгөн дээр тогтдог гэдэг. Тэгвэл би амьдралыг хаилцаан дээр тогтдог гэж хэлнэ. Үсчдээ авахдаа ч чадвараас илүүтэй тэдний харилцах чадвар, ерөнхий мэдлэг, сэтгэлийг нь хардаг. Үнэхээр юм суръя гэсэн зорилготой, чин сэтгэлээсээ хүнтэй харилцдаг хүүхдүүдэд би туршлагаасаа хуваалцахыг л боддог. Гэхдээ сүүлийн үеийн залуус жаахан туйлбаргүй болжээ. За, энэ хүүхэд болоод ирлээ, одоо дараагийн юмыг нь зааж өгье гэтэл мөнгө хөөгөөд явчихна. Гэтэл мөнгөнөөс чухал нэг зүйл бий нь зорилго, мөрөөдөл. Зарим хүнийг харахад нэг том зорилго тавьчихаад биелүүлэхийн төлөө юу ч хийдэггүй. Миний хувьд том зорилгодоо хүрэх жижиг зорилтуудыг өмнөө тавьдаг. Тэрийгээ хэрэгжүүлэх нь өөртөө өгч буй шагналтай л адил.
-Та үс засахаас өөр юунаас кайф авч байна вэ?
-Интерьерт л сонирхолтой доо. Түүнээс гадна гэр бүлийнхэнтэйгаа хамт байх хамгийн сайхан.
-Нисванисийн “Үсчний газар” дууг мэдэх үү?
-Хааяа тэр дууг сонсдог юм.
-“Тэр намайг зассан. Тэр намайг гутаасан” гээд л тиймэрхүү үйл явдалтай хэр учирч байв?
-Мэдээж алдаа гаргалгүй яах вэ. Зуун хүний үс заслаа гэж бодоход гомдолтой нэг үйлчлүүлэгч ирж таарна. Харин сүүлийн үед тийм зүйл ерөөсөө тохиолдоогүй юм байна.
-Үсэнд тухайн хүний сэтгэл, мэдрэмж шингэсэн гэдэг. Гэтэл тайрах үед үс газарт унаж, хаягдах нь аймаар ч юм шиг?
-Үс бол эрхтэн. Засаж болдог ганц эрхтэн. Хэрэггүй болсон, илүүдэл үсээ тайрахад шинэ нь дахиад л ургана. Яг л бид хэрэггүй бодлоо сэтгэл дотроосоо авч хаядагтай адил шүү дээ.
-Та үс тайралтын шинэ загвар хэр гаргадаг вэ?
-Гаргалгүй яах вэ. Аль болох шинэ, содон зүйл хийхийг хүснэ. Тэгэхгүй нөгөө л хийдэг юмаа давтад байвал хүн яаж хөгжих билээ. Нэг загварыг л гэхэд хүн хүнд тааруулан хэчнээн янзаар өөрчилж ч болдог. Зохихгүй тайралт байдаггүй тухай түрүүн хэлсэн. Зохиулах ёстой хүмүүс нь үсчид юм.
-Таны ширээгээр дүүрэн сэтгүүл байна. Эндээс шинэ засалтууд хардаг уу?
-Хааяа нэг эргүүлээд харж байхад шинэ санаа төрнө, эсвэл “Энэ хүн үсээ ингээд засуулсан бол илүү гоё гарах байж” ч гэж бодно. Тэр болгонд хүн хөгжөөд л яваа юм. Сүүлийн үед манайд олон сэтгүүл хэвлэгдэж байна. Бүгдийг нь уншъя гэвэл гүйцэхгүй болж.
-Монголчууд үсний тал дээр нэлээд хатуу байр суурьтай. Жишээ нь хүүхдээ 18 нас хүртэл үсийг нь аав, ээж нь мэдэх ёстой гэх хүн одоо ч байдаг юм билээ.
-Нийгэм өөрчлөгдөж буй энэ цаг үед хүүхдийг тэгж хорих нь надад утгагүй санагддаг юм. Би л гэхэд гурван хүүхдийнхээ үсийг хүссэнээр нь тайруулдаг. Заавал өөрөө тайрна гэлгүй дадлагын хүүхдүүдээр тайруулах нь ч бий. Ер нь багаасаа янз бүрээр үсээ засуулж, ирээдүйн сонголтоо тодорхойлж болно. Хүүхэд чөлөөтэй байсан нь сайн гэж би боддог. Тэгж байж л өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлдэг, баярласнаа ч, зовсноо ч шууд хэлдэг бол бусдад ч, өөрт нь ч амар шүү дээ.
-Та багадаа үлгэр хэр сонсдог байсан бэ?
-Би Хөвсгөлд өвөө эмээгийндээ байдаг байсан. Миний мэдээлэл авдаг ганц хэрэгсэл нь Монголын радио байв. Орой бүр унтахдаа “Үлгэрийн цаг”-ийг сонсоно. Тэр үеийн үлгэрүүд дандаа сургамжилсан, хүүхдэд зөв үлгэр дууриал үзүүлдэг байлаа. Харин өнөөдрийн хүүхдүүд үлгэр сонсож, эсвэл ном уншихаа больж. Гэхдээ энэ бол тэдний эрин. Үлгэр, ном унш гэж албадах шаардлагагүй. Өөрийнхөө хүүхдүүдийг харахад л их хурдан хөгжиж байна шүү дээ. 1990-ээд оны эхэн үед Монгол ямар байсныг хүмүүс мартаагүй байх. Дэлгүүрт зөвхөн давс л байсан гэж ярьвал хүүхдүүд маань итгэхгүй дээ. Тэгэхээр бид хөгжиж л явна.
-Хөгжил зөвхөн гадна талд харагдаад байгаа юм биш үү. Гаднаасаа гоё болсон ч доторх хөгжил харин ч ухарсан гэвэл та санал нийлэх үү?
-Мэдлэг, чадвартай ч мэдрэмжгүй хүн би олныг харсан. Авьяастай ч гэсэн туйлбаргүй, замын эхнээс буцдаг залуус ч байна. Гэтэл дотоод сэтгэл, мэдрэмж гэдэг ямар ч зүйлд голлох үүрэг гүйцэтгэдэг юм шиг санагддаг юм. Манайхан ажил хийж чаддаггүй нь анзаарагддаг. Зургаан цаг яс суугаад ажлаа хийхгүй, хоол идлээ гээд л гараад алга болно. Аль болох хүний нүд хуурч, зүгээр суучихыг хичээнэ. Гээд яах вэ. Ямар ч байсан цаг хугацааны шалгуураар сайн нь шүүгдээд гарч ирэх биз.
-Таны амьдралын томъёo юу вэ?
-Хэзээ ч, ямар ч үед “хаппи” бай. Зорилго, амжилт, мөнгө чухал. Гэхдээ тэдгээр зүйлст хэт анхаарснаас өдөр тутмын амьдралаас сайхныг олж харахаа больчих вий гэхээс айдаг. Би өнөөдөр ингээд сууж байгаа ч маргааш юу болохыг мэдэхгүй. Тиймээс өдөр бүрийн ажил, амьдралдаа чин сэтгэлээсээ хандаж, юухнаас ч болов гэрэл гэгээтэй талыг олж харах нь миний аз жаргалтай амьдралын томъёо.

Хөгжмийг ойлгох бус мэдрэх нь чухал

Саяхан болсон “Соён гэгээрлийн өдрүүд”-ын үеэр сонгодог урлагийн үүсэл хөгжлөөс эхлээд Л.В.Бетховен, И.Гайдны амьдрал, уран бүтээлийг нүдэнд харагдтал ярьсан нэгэн хүнтэй уулзлаа. Авьяас бүхнийг шийдэхгүй. Авьяастай, сайн боловсролтой хүн урлагийг бүтээж чадна хэмээн тэр тодорхойлдог. Энэ хүн бол ХБК-ийн уран сайхны удирдаач, хөгжим судлаач С.Энхбулаг.

-Сүүлийн үед боловсролтой хүн заавал дуурь, балет үздэг байх ёстой гэсэн үзэл давамгайлаад байх шиг?
-Социализмын үед хүн бүхэн сонгодог урлаг үздэг байх хэрэгтэй гэж тулгадаг байлаа. Цэргийн ангийнхан, ажилчид гээд нийгмийн бүх давхаргынхныг ДБЭТ-д хүчээр оруулчихна. Тоглолтын үеэр тэд хоорондоо ярьж, инээлдээд л. Энэ урлагт үнэхээр дуртай хүмүүс тэр дунд байсныг үгүйсгэхгүй. Харин одоо төрөл бүрийн урсгал, чиглэлийн хөгжмийг хаанаас ч олж сонсох боломжтой болж. Гэхдээ сонгодог хөгжмийг л жинхэнэ урлаг гэх үзэл өдийг хүртэл амь бөхтэй оршсоор байгаа нь анзаарагддаг. Хөгжмийн шинэ төрлүүд үүсч, зарим нь алга болж буй өнөө үед дуурь, балет үз гэж албадах нь утгагүй хэрэг.
-Урлаг тухайн цаг үеийн тусгал уу, эсвэл нийгмээс нэг алхмаар түрүүлдэг үү?
-Аль ч цаг үед жинхэнэ уран бүтээлч, урлаг нийгмийн оюун санааны түүчээ болж ирсэн. Жишээлбэл, В.А.Моцартын бүтээлийг тэр үеийн шинэлэг үзэлтэй хүмүүс илүүтэй сонсох хандлагатай байсан гэдэг. Удалгүй бусад нь сонсдог болсоор өнөөг хүртэл уламжлан иржээ. 1890-1910 оны үед үүссэн жааз эхэндээ хар арьстнууд болон шинийг эрэлхийлэгч залуусын хөгжим байж. Тэднээр өртөөлөн уг хөгжим Европ тивд түгэхэд шинэлэг үзэлтэй хүмүүс, тэр дундаа залуус хамгийн ихээр ойлгон, хүлээн авсан түүхтэй. 1980-аад оны диско, поп хөгжим ч үүнтэй адил хөгжсөн. Тэгэхээр урлаг нийгмээ дагуулдаг гэдэгтэй би санал нийлдэг.
-Тэгвэл өнөөдөр урлаг дагуулах бус дагалдагч болсныг та анзаарсан уу. Уран бүтээлчид ч хүмүүсийн сонсохыг хүссэнийг л хийдэг болж?
-Тийм ээ, тэр дундаа нийтийн дуу тал еэвэнгийн үлгэр шиг л болсон. Нэг дууг олон хувилбараар дуулчихсан юм шиг. Уг нь нийтийн дуу байх ёстой ч сонсогч юу хүсэж байна уран бүтээлчид нь тэрийг л хийж байна. Тийм дуу сонсож буй хүмүүс хөгжихгүй шүү дээ. Нэг хөгжмийн зохиолчийн уран бүтээлийн цэнгүүнийг үзэхэд тэнд хүмүүс тамхи татаж, хоол идэж, энэ тэндээс нэг нэгнээ дуудаж, шүгэлдээд л. Эсвэл дуучныг дуугаа дуусаагүй байхад л тайзан дээр гарч цэцэг өгөөд, үнсчихээд бууна. Нийтийн дуучид, үзэгчидтэйгээ хамт уруудаж байна гэж би боддог. Харин поп урлаг харьцангуй урагшаа явж байна. Тэд зөвхөн дотроо бие биетэйгээ мэрэлцэх бус гаднынхантай мөр зэрэгцэхүйц бүтээл хийхээр эрмэлзэж байгаа нь анзаарагддаг.
-Хөгжим судлаач болсон түүхээсээ хуваалцаач?
-Би 1975 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн зургадугаар ангиас нь элссэн. Уг нь хуучир хөгжмийн ангид орсон ч тэрэндээ тийм дуртай байсангүй. Гэсэн ч ангийн багш, гавьяат жүжигчин С.Цэвэлмаа агсан маань тун зарчимч, шаардлага өндөр хүн тул хуучрын даалгавраа дуусгасны дараа л төгөлдөр хуур тоглон, зохиомжийн хичээл заадаг байв. Нэг өдөр С.Цэвэлмаа багш “Чи хөгжмийн зохиолч болох тийм л дуртай юм бол С.Гончигсумлаад шавь оруулъя” гэсэн. Ингээд л би С.Гончигсумлаа багшийн шавь боллоо. Дараа нь З.Хангал гуайд шавь орсон. Манай С.Цэвэлмаа багш ном их уншдаг, аливаа зүйлд тун шүүмжлэлтэй ханддаг хүн байлаа. Мөн орос найз олонтой. Тэр хэрээр бид нарт олон зүйл ярьж өгнө. Энэ нь нөлөөлсөн үү, багшийн маань олон шавь хөгжийн онолын чиглэлээр мэргэшсэн. Нээрээ саяхан хуучны юман дотроос өдрийн тэмдэглэлээ оллоо. Би 1979 онд Л.Мөрдоржийн “Жаргал” дуурийг үзжээ. Тэгээд өдрийн тэмдэглэлдээ тэр тухай шүүмжилж бичсэн байгаа юм. Тэр үеэс л судлаач болох хандлагатай байж дээ.
-Нууц биш бол сурагч С.Энхбулаг “Жаргал” дуурийг юу гэж шүүмжлэснийг сонирхуулаач?
-“Дуурь гэхэд сонгодог дуурийн хэмжээнд ч хүрэхгүй, тааруухан болжээ” гэсэн ухааны юм бичсэн байна билээ. Одоо бодоход хөгжилтэй боловч тэр үедээ л өөрийнхөө хэмжээнд бичжээ. Би багш нараасаа олон зүйл сурсан. Тэр дундаа миний гарын багш, төрийн шагналт Ц.Нацагдорж агсан надад хөгжмийн онол, найруулга, хөрвүүлэг, гармон гээд олон зүйл сургасан. Би одоо ч гэсэн түүний арга барилаар хичээлээ заадаг. ОХУ-д сурсан нь ч багштай маань холбоотой. Би сургуулиа төгсөөд Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгад хоёр жил ажиллалаа. Тэр хооронд багш намайг хуучин ЗХУ-д суралцах шалгалтад оруулахаар гэрт маань очсон гэдэг. Би бригадаар явж байснаа хаяад хотод ирж шалгалтад орж, тэнцсэн. Тэр үед яагаад ч юм хэлний бэлтгэлд суулгүй шууд л Свердловскийн хөгжмийн дээд сургуульд орчихсон. Гэтэл лекцээ ч гүйцэж бичих байтугай даалгавраа ч хийж чаддаггүй. Ингээд бусад оюутныг гүйцэхийн тулд Ц.Дамдинсүрэн гуайн 50.000 үгтэй толь бичгийг хоёр жил салж унатал нь эргүүлсэн дээ. Манайх онолын анги тул уншиж, судлах зүйл ихтэйн дээр театр, тоглолт, үзэсгэлэн байнга үзнэ. Анх “ингэх ёстой” гэсэн үүднээс янз бүрийн хөгжим сонсож, ном уншдаг байсан бол сүүлдээ татагдаж, дуртай болсон.
-Монголын хөгжим судлал зогсонги байдалд орсон гэвэл та санал нийлэх үү?
-Хөгжим судлал манайд зогссон. Нөгөө талаар улам сэргэж байгаа. Судлаачид томоохон ажил хийж, докторын зэрэг хамгаалах болж. Гэтэл энэ нь ард түмэнд хүртээлгүй. Тоглолт, уран бүтээлчдэд үнэлэлт, дүгнэлт өгдөг судлаачид манайд үгүйлэгддэг. Үүнээс гадна шинээр гарч ирж буй дуучид, хамтлагуудын урлагийн боловсрол нимгэн. Энэ тохиолдолд сайн бүтээл төрөхгүй шүү дээ. Зөвхөн авьяасаар “зодож” бүтээл хийхгүй. Нэг хувийн авьяас, 99 хувийн хөдөлмөр гэдэг дээ. Томоохон хэмжээний дуурь, симфони бичихэд нийтийн дууны хөгжмийн зохиолчдын төвшин хангалтгүй. Уг нь аливаа улсын хөгжлийг сонгодог урлагийн төвшингөөр нь тодорхойлдог. Гэтэл долоон ноот холбож бичсэнээ симфони гэж зарламааргүй л байгаа юм. Гэхдээ гаднынхан манай сонгодог урлагийн тун өндрөөр үнэлдэг юм шүү. Саяхан л гэхэд ДБЭТ “Аида”-г тавьсныг “Washington post”-д нийтлэсэн.
-Сонгодог урлаг танд юу өгсөн бэ?
-Сонгодог хөгжим, жүжиг, уран зураг хүнийг гэгээрэл тийш хөтөлдөг. Тийм гэгээтэй болоод ирэхээр бардам болдог юм шиг. Гэхдээ энэ нь биеэ тоох, их зан гаргах гэсэн үг биш шүү. Бусад хүний хувьд ямар байдгийг хэлж мэдэхгүй. Заримдаа хөгжим сонсдог болов уу гэмээр хүнтэй тааралддаг. Хөгжим сонсдог, тодорхой хэмжээний урлагийн боловсролтой хүн ядаж л хараал хэлэхгүй, гудамжинд шүлсээ хаяхгүй шүү дээ. Би өөрийгөө тун азтай хүн гэж боддог. Сургуульдаа орж ирмэгц л хөгжмийн аялгуу, хүүхдийн дуу сонсогдоно. ДБЭТ, Улсын филармони гэхэд л бараг хаяанд байна. Хааяа нэг “Да хүрээ” эсвэл “Нарантуул” орж бодит амьдрал дээр буудаг юм. Магадгүй амьдралдаа дуурь сонсож үзээгүй хүмүүс 50 төгрөгний бууз, хуушуурт дараалахыг харах үнэхээр аймшигтай.
-Та сонгодог урлагийн талын хүн. Рок хөгжимд хэрхэн ханддаг вэ?
-Галзуу гоё рокерууд байдаг шүү дээ. Сүүлийн үед тийм гоё рок хөгжим гарахаа больсон ч юм шиг. Энэ төрлийн хөгжим байнга сонсдоггүй болохоор итгэлтэй хэлж мэдэхгүй юм. Би л гэхэд Орост оюутан байхдаа өглөө нь 4-5 цаг лекц сонсоод дотуур байрандаа ирээд “Pink Floyd”, “Def Leppard”, “AC/DC”-ыг хамгийн чангаар нь тавиад л сонсдог байлаа. Бөөн кайф, эрч хүч аваад номын санд орж хичээлээ хийнэ шүү дээ. Магадгүй рок нэг төрлийн мансуурлын хөгжим байх. Манайхаас “Нисванис”, “A-sound”, “Лэмонс”-ын зарим дуу нь дажгүй. Бусад нь ч мэдэхгүй дээ.
-Ойрд ямар хөгжим сонсож байна вэ?
-Би саяхан Д.Болдын шинэ цомгийг авсан. Тэрийгээ л сонсож байна.
-Таалагдсан уу?
-Тийм болоод л сонсож байгаа хэрэг.
-Түүний монгол поп урсгалыг юу гэж бодож байна?
-Аливаа шинэ урсгалыг ганцхан хүн гаргаж ирнэ гэж байхгүй. Олон хүн оролдож, сайжруулж, шинэчлэсний дүнд нэг хэв маяг тогтоно. Д.Болдын шинэ бүтээлдээ үндэсний хувцас, морин хуур, ятга, морь янцгаах зэргийг оруулснаас биш яг шинэ урсгал бий болгосон гэж хэлж болохгүй.
-Хөгжмөөс гадна юугаар сэтгэлээ тэжээдэг вэ?
-Яруу найраг унших дуртай. Тэр дундаа Р.Эмүжингийн шүлгүүд их гоё, яг л хөгжим шиг. Түүний шүлгийг уншихаар эмэгтэй хүн, эхнэрийнхээ сайхныг дахин анзаардаг.
-Нээрээ ихэнх хөгжмийн зохиолч эрэгтэй хүн байх юм. Эмэгтэй хүн тэднээс юугаараа дутуу гэж?
- Ц.Нацагдорж багш маань нэг халамцуу үедээ “Эрчүүд хөгжим зохиодог” гээд биччихэж билээ. Хараад байхад хөгжмийн ертөнцийн томчуул дандаа эрчүүд. Үүний учрыг би бодоод, бодоод олдоггүй юм. Хөгжмийн уралдаан, тэмцээний нэгдүгээр байрын эздийн 80 хувь нь эрэгтэйчүүд байдаг гэсэн судалгаа саяхан гадаадад гарсан байна билээ. Магадгүй эмэгтэй хүнд хүүхдээ асрах, гэрийн ажил хийх үүрэг нэмэгддэг болохоор тэр юм болов уу. Эсвэл эрэгтэй хүн илүү холыг хардаг гэдэг үнэн ч юм уу.
-Хөгжим хүнийг уяраадаг гэдэг. Хөгжим сонсоод уйлсан тохиолдол танд бий юү?
-Үнэхээр сайн хөгжим мөн л бол урсгал, чиглэл хамааралгүй, хүн бүрт таалагддаг. “Энэ дуу амнаас гарахаа байлаа” гэж манайхан ярьдаг шүү дээ. Миний хувьд тэгтлээ мэлмэрч сонсох нь хаашаа ч юм, уяраасан хөгжим олон бий. Би оюутан байхдаа орос найзтайгаа Ф.Шопены пянз хамт сонслоо. Гэтэл тэр охин уйлаад л сонсоод байсан. Дараа нь асуухад “Ф.Шопеныг сонссон хэн ч уйлдаг” гэж хариулсан санагдана. Сүүлд би хоёрдугаар ангийн хүүхдүүдтэй төгөлдөр хуур дээр гармоны хичээл хийж байсан юм. Гэтэл нэг шавь маань уйлчихаж. Хэн нэг нь чимхэв үү, яасан юм бол гээд очтол “Багш аа, би уйлаагүй шүү дээ. Зүгээр л хөгжим сонсож байна” гэсэн. Хөгжим хүнийг уйлуулж, уярааж, хөгжөөж бүр унтуулж ч болно. Зарим хүн хөгжмийг ойлгох хэрэгтэй гэдэг. Би үүнтэй санал нийлдэггүй. Тэрнийг ойлгох бус мэдрэх л хэрэгтэй.
-Та түрүүн багш нарынхаа тухай дурссан. Тэгвэл шавь нарынхаа дурсамжид та хэрхэн үлдэх бол?
-Намайг тэд хатуу багш гэж хэлэхгүй болов уу. Би хүүхдүүдтэйгээ ойр байж, аль болох найз шиг нь харилцахыг хичээдэг. Өөрийнхөө хоёр хүүхэдтэй ч тэр. Ц.Нацагдорж багш ч надтай багш, найз маягаар харилцдаг байв. Тэглээ гээд би даалгаврыг нь биелүүлж, хичээлээ хийдэг л байсан. Би хүүхдүүдэд ном уншихыг байнга захидаг. Тэгж байж л сэтгэнэ, хөгжинө. Би хөгжим судлалын хэдэн сайн ном бичихийг зорьдог. Хожим хойно нэг багш “С.Энхбулагын номыг уншсан уу” гэж хүүхдүүдээс асуувал миний хүсэл биелэх нь тэр. Тэрнээс биш гавьяа, шагнал чухал биш.

Зүүдний гүнж

“Ганцаардал шиг үнэнч нөхөр хаана ч байхгүй. Бид олон хүнээр тойрон хүрээлүүлсэн үедээ ч зүрхнийхээ гүн дэх бяцхан өрөөнд сууж байдаг” хэмээн Америкийн яруу найрагч Хэнри Дэвид Торо хэлсэн. Хэрвээ тийм бол ганцаардлаас айж, зугтана гэдэг үнэндээ өөрөөсөө холдохын нэр мэт. Тэгвэл зураач Ж.Анунаран энэ сарын 3-9-ны хооронд дэлгэсэн “Бүү ай” үзэсгэлэнгээрээ мөн чанараа таниж, жинхэнэ “би”-тэйгээ нүүр тулахаас бүү ай хэмээн тунхаглажээ. Эхийн хэвлий дэх ураг, эхоны бичлэг, аавын хайчилсан үнэг...Тэрбээр эдгээр бүтээлээрээ дамжуулан хүнийг эхийн хэвлийд байхаас эхлээд газар, тэнгэрт уусан алга болох хүртэл жинхэнэ мөн чанар нь зүүдээр дамжин ирдэг гэдгийг илэрхийлсэн юм. Гэхдээ түүний бүтээлийг зөвхөн үүгээр хязгаарлалгүй, хэн ч гэсэн өөрийнхөөрөө тайлж уншиж болно. Учир нь урлагийн салшгүй нэг хэсэг нь үзэгч, хүртэгч билээ.

-Бүтээлд тань олонтаа гардаг бугаар юуг бэлгэдсэн юм бэ?
-Миний хувьд зүүд бол амьдралын салшгүй нэг хэсэг. Зүүдэнд санаанд оромгүй сонин, гайхалтай үйл явдлууд байнга учирна. Тэдгээрийн нэг нь энэхүү буга юм. Багаасаа зүүдэлсэн уг буганы учрыг олохыг хичээж, тэрхүү амьтан би байж болохыг ойлгосон юм. Буганы тухай эрэл одоо ч дуусаагүй. Өөрөөр хэлбэл, би өөрийгөө хайж, олж нээсээр байна.
-Тэгэхээр зүүднээсээ бүтээл авчирдаг хэрэг үү?
-Зүүдийг би өгөгдөл, дохио гэж ойлгодог. Өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн алинд ч тохиосон хийгээд тохиох үйл явдлыг дамжуулагч юм шиг ээ. Зөвхөн би гэлтгүй бусад уран бүтээлч ч зүүднээсээ бүтээл авчирсан тохиолдол олон. Би зүүдний тайлалд тийм ч итгэдэггүй. Хариуг нь хүн дотроосоо, өөрөөсөө л олох хэрэгтэй байх. Тэгэх тусам өөрийгөө таниж чадна.
-Хамгийн сүүлд юу зүүдэлсэн бэ?
-Өнөө өглөө цас орж байна гэж зүүдэлсэн.
-Зураач болоход тань юу ихээр нөлөөлсөн бэ?
-Зурах дуртай байсныг маань аав, ээж хоёр их дэмждэг байсан. Өөр тийш хазайлгүй зөвхөн уран бүтээлчийн замаар явахад санхүүгийн талаас эхлээд бэрхшээл их тохиолдох ч гэр бүлийнхэн маань намайг сайн ойлгодог. Хүн болгонд хийх ёстой зүйл байдаг. Тэрийгээ хийх гэж л төрдөг болов уу.
-Хувь заяа гэдэг шиг үү?
-Тийм ээ. Болох ёстой зүйл болдгоороо л болно гэж би боддог юм. Заримдаа аливаа юмыг мянга хүчлээд ч болдоггүй байхад хар аяндаа өөрөө бүтчихдэг ажил ч байна. Жишээлбэл би үзэсгэлэнгээ гаргах гэтэл галерейн асуудал эхэндээ бүтээгүй. Болгох гээл улайраад зүтгэх тусам бүтэхгүй байв. Гэтэл хүчлээгүй байтал үзэсгэлэн маань гарахаар болсон. “Цагийн юм цагтаа” гэдэг дээ.
-Онгод танд хэрхэн орж ирдэг вэ?
-Би тэрийг үгээр тайлбарлаж мэдэхгүй юм. Цаанаасаа л нэг юм гарч ирдэг. Ертөнцөд асар том мэдээллийн сан бий гэдэг. Тэндээс хүмүүст мэдээлэл, өгөгдөл ирдэг байх. Тэрхүү өгөгдлийг уран бүтээлчид бусдаас арай илүү мэдэрч, дамжуулдаг. Магадгүй тэрнийг онгод гэж нэрлэдэг ч байх.
-Үнэгний инстоляци тань тун сонирхолтой юм. Зальт шар үнэгийг яагаад хар өнгөөр хийсэн юм бэ?
-Хар, цагаан өнгөтэй үнэг байдаг шүү дээ. Үнэгийг би зүүдний манаач гэж боддог. Хүүхэд үнэг хоёрын харилцаа их сонин. Бодит ертөнцийг хүүхэд, зүүдний ертөнцийг үнэг төлөөлж байгаа юм. Мөн зүүдийг үнэгээр төлөөлүүлсэн. Монгол хүн бүр багадаа үнэгээр “мануулдаг” байсан. Харин том болж, ухаан суугаад нийгмийн харилцаанд орохын хэрээр өөрөөсөө холдож, төрөлх чанараа гээдэг юм болов уу. Гээгдсэн тэрхүү зүйл зүүд зөнгөөр дамжин илэрдэг гэж би боддог. Тэгвэл хүмүүс үүнийгээ эргэн санаасай, битгий алдаасай гэсэндээ энэхүү үнэгний инстоляцыг хийсэн.
-Зүүдийг зэрэгцээ орших ертөнц гэж зарим эрдэмтэн үздэг юм билээ. Өөрөөр хэлбэл, хүн унтаж байхдаа зүүдэндээ бас амьдардаг юм байна л даа.
-Би ч бас тэгж боддог. Зүүд бол цэвэр мэдрэхүйн ертөнц. Тэнд хүмүүс хуурамч баг, хиймэл төрхгүй амьдардаг. Зүүд бүр харилцан адилгүй. Маргааш юу болохыг хэн ч мэдэхгүй шиг зүүдэндээ юутай учрахаа ч бид таашгүй. Тэр тусмаа зүүд улам сонирхолтой болдог.
-Нийгэм бүтээлд тань хэрхэн нөлөөлдөг вэ. Эсвэл хүмүүсээс аль болох хол байж, өөрийгөө чагнаж бүтээл туурвихыг хичээдэг үү?
-Миний хувьд аль алиныг нь хослуулахыг боддог. Бүтээлээрээ дамжуулан бусдад юу хэлэх гэсэн санаа ч давхар байх хэрэгтэй болов уу. Жишээ нь “Бүү ай” үзэсгэлэн маань зүүдний ертөнц, зөн совинтой холбоотой ч үр хөндөлтийг эсэргүүцсэн санаа маань давхар агуулагдаж буй. Хүүхэд гэдэг бүхний эхлэл. Хүн төрлийг олно гэдэг хэдэн саяд тохиох боломж гэдэг. Гэтэл нэгэнт бий болсон амийг устгана гэдэг аллага үйлдсэнээс ялгаагүй. Үүнээс гадна би “Nomad wave” буюу “Нүүдэлчдийн давалгаа” бүлгэмийн гишүүн. Бидний гол зорилго бол урлагаар дамжуулан үндэсний үзэл, ёс заншлаа хадгалах явдал юм. Үүнийгээ орчин үеийн урлагийн нэг төрөл перформансе артаар илэрхийлдэг.
-Зурах арга барил, урсгал чиглэл тань юу вэ?
-Зурах арга барил маань чөлөөтэй. Хэлбэрээс илүү агуулга нь чухал. Тиймээс бодол санаагаа илэрхийлэхэд аль тохиромжтой арга хэрэгслийг сонгоно. Чиглэлийн хувьд миний ихэнх бүтээл консептуал төрөлд хамаардаг.
-Өдрийн аль хэсэгт зурах дуртай вэ?
-Зурах хүсэл төрвөл өглөө, өдөр, шөнө, хамаагүй ээ.
-Бүтээлээс тань голдуу хар, цагаан өнгө харагдлаа. Энэ хоёр өнгөнд дурай юу?
-Өнгө бол тухайн уран бүтээлчийн бодол санаа хийгээд бүтээлийг илэрхийлэгч. Хар цагаан нь товч, тодорхой өнгө тул “Бүү ай” үзэсгэлэнгийн маань санаанд нийцсэн хэрэг.
-Өөртэйгөө нүүр тулахаас бүү ай гэдэг санааг та бүтээлээрээ илэрхийлсэн. Тэгвэл та өөрийнхөө мөн чанарыг таньж, дотогш харж чадсан уу?
-Би өөрийгөө бүрэн төгс олсон хүн биш, аян замдаа л явна. Өөрийгөө олно гэдэг гэгээрэхтэй адил байх. Хүн бүр гэгээрч чадахгүй ч дотоод руугаа хандаж, аль болох муу муухайгаас хол явах хэрэгтэй мэт.

С.Цогтбаяр: Огт мөнгөгүй ч гэсэн олигархи шиг явж сур

-Шог зураг өнөөдөр “тонших” үүргээ гүйцэтгэж чадаж байна уу. Тоотой хэдэн сонинд улс төрийн сэдэвтэй зураг л хааяа гарах юм?
-Хүмүүс тэр дундаа хэвлэлийнхэн шог зургийг сэтгүүл зүйн нэг төрөл гэдгийг умартсантай л холбоотой болов уу. Тэрнээс биш шог зурагт дуртай, сонирхолтой залуус алга болчихоогүй юм. Нөгөө талаас үнэлэмж нь тун бага байдгийн улмаас залуус мөнгө ахиу олох салбар, чиглэл рүү орж байна. Энэ нь тэдний буруу биш, зах зээлийн хууль шүү дээ. Хүсэл сонирхолдоо үнэнч үлдсэн хэсэг зураач шог зургаа зурж, гадаадын үзэсгэлэн, уралдаанд оролцсоор байна. Сүүлийн үед gogo.mn, sonin.mn, baabar.mn-д шог зураг нэлээд гарах болж.
-Болохгүй бүтэхгүйг шүүмжлэх нэг хэрэг. Тэрийг хошин шогоор харуулахад хурц ухаан, мэдрэмж чухал байхдаа?
-Хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч бол төрдөг юм. Үүнтэй адил шог зураачийг сургаж болдоггүй, энэ бол төрмөл авьяас гэж би боддог. Учир нь хошигнож зурахад нарийн ухаан, торгон мэдрэмж хэрэгтэй. Ихэнх хүн улс төрийн шог зургаар л энэхүү урлагийг хязгаарлаад байх шиг ээ. Улс төр, нийгэм, цаг үе, цагаан, хөрөг гээд дотроо уг нь олон төрөлтэй. Мөн барууны хэвлэлүүдэд тоймчийн шог зураг гэж бий. Улс төр, нийгмийн үйл явдлыг тоймлон шог хошноор зурдаг нь тэр. Шог зураг Пулитцерийн шагналын нэг төрөлд багтдаг нь ямар чухал салбар гэдгийг харуулж буй.
-Ингэхэд та хэдийнээс уран бүтээлчийн зам руу орсон бэ?
-Би багаасаа л зурах дуртай байсан. Тэр сонирхолдоо хөтлөгдөж, 1980 онд ДУДС-д элссэн юм. Тэр үед “Тоншуул” 120.000 уншигчтай, нэр нөлөөтэй сэтгүүл байлаа. Мөн тэр үед Данийн шог зураач Хирлуф Бидструпийн бүтээлүүд бараг айл бүрт байна. Шог зураг сонирхоход надад нөлөөлсөн зүйлс энэ. 1982 онд “Тоншуул”-д зургаа анх нийтлүүлсэн нь урам зориг өгч, шог зурагт эргэлт буцалтгүй орсон доо. Төрийн том хэвлэлд бүтээлээ нийтлүүлнэ гэдэг жирийн оюутан миний хувьд том боломж байлаа. Ц.Байды, Ц.Доржготов, В.Одгийв, А.Гүрсэд гээд тэр үеийн мундаг шог зураачаас үлгэр дууриал авдаг байв.
-Оюутан байхдаа зурсан зургаасаа болж дээрээс банга хүртэх, шийтгүүлэх тохиолдол гарч байв уу?
-Тухайн үед тийм зүйл гарсан л юм билээ. Байгаль хамгаалах сэдэвтэй зургийг маань Ю.Цэдэнбал даргатай адил болсон гээд нэлээд яриа болсон гэдэг. Гэхдээ би өөрөө сүүлд нь сонссон л доо. Залуу хүнийг мохоочих вий, шог зургаас хөндийрүүлчих байх гэсэндээ манайхан надад хэлээгүй байх.
-“Тоншуул” сэтгүүл сүүлийн үед гарахаа больжээ?
-Манайд чөлөөт хэвлэл хурдацтай хөгжиж байна. Чөлөөт хэвлэл тухайн нийгэмд вакцин нь байдаг. Тэрхүү орон зайд “Тоншуул” үгүйлэгдэж байгаа нь үнэн. Өндөр төвшний сайн сэтгүүл гаргахаар бид ажиллаж, бэлтгэлээ хийж байгаа. Би хугацаа товлох дургүй. Хэрвээ хугацаандаа багтахгүй бол худлаа ярьсан мэт эвгүй байдаг юм. Сонгууль дөхөхөөр ямар ч завгүй болно. Их ажлын хажуугаар хувийн уран бүтээлээ хийх, гаднын үзэсгэлэн, уралдаанд оролцох ч хэрэг гарна.
-Чөлөөт хэвлэл вакцин болж чадаж байгаа гэж үү. Ихэнх сонин нийгмийг эрүүлжүүлэхээс илүүтэй хов жив л хөөцөлддөг шүү дээ. Хүмүүс ч тэрнийг нь дуртай гэгч уншаад л.
-Тамын тогооны үлгэр зөвхөн монголчуудад бус хүн төрөлхтөнд хамаатай юм. Хэн ямар хэрэг хийв, хэнтэй явж байна, юу өмссөн гэдгийг мэдэхийг хүсэх нь хүний төрөлх араншин юм болов уу. Гадаадын сайт, сэтгүүлд бөөн хов жив л байгаа. Гэтэл зөвхөн монголчууд л хүний мууд дурладаг, бид л архичин, залхуу гэсэн сэтгэхүйтэй байж болохгүй.
-Та өнөөдрийн нийгэм болон амьдралдаа сэтгэл хангалуун байна уу?
-Хангалуун гэвэл хангалуун байгаагийн жишээ олон. Хөгжиж, сайн сайхны зам руу орсон явдал зөндөө байна. Бид хориодхон жилийн дотор их өөрчлөгдөж, дэвшиж чадсан. Гэтэл манайхан гаднын том улсууд руу явж ирээд эх орноо тэдэнтэй харьцуулж боддог. Үнэн хэрэгтээ тэдгээр улсад ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөөний ёс төлөвшөөд хэдэн зууны нүүрийг үзчихсэн байгаа шүү дээ. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр ч голдуу хар бараан талын зүйл үзүүлнэ. Ард түмэнд тиймэрхүү дохио өгөх нь зарим улс төрчдөд ашигтай байх. Тэрнээс биш бид сайн сайхан руу л явж байна шүү дээ. Өнөөдөр чи захын нэг дэлгүүрт ороод кока кола, 500 төгрөгөөр бохь аваад зажилна. Залуусын хувьд ингэх нь энгийн байдаг л зүйл. Гэтэл социалист нийгмийн үед энэ нь бараг л мөрөөдөл байлаа шүү дээ. Тэр цаг үеийг марталгүй санаж, дурсах нь өнөөдөртөө сэтгэл хангалуун байж, ирээдүйдээ итгэхийн нэг үндэс. Монгол хүн эх орондоо дуртай, хүссэн ажлаа хийж, сайхан амьдрах нөхцөл бүрдсэн гэж би боддог. Боломж 100 хувь таны өмнө бий. Тэрхүү боломжийг ашиглах эсэх нь таны л дур. Ургацын үрийг хавар нь цацаж, намар хурааж авдагтай адил ардчилал манайд зохих ёсоороо хөгжсөөр байна. Харин ч илүү хурдацтай, зөв тийшээ хөгжиж байх шиг ээ. Монгол хүний дасан зохицох, хөрвөх чадвар үүнд ихээр нөлөөлж байгаа болов уу. Тиймээс би амьдарч буй нийгэм, цаг үедээ сэтгэл хангалуун байдаг.
-Таныг эсрэгээр нь хариулах байх гэж бодсон шүү. Уг нь бурууд нүд хурц байж нийгмийг шүүмжилж, шогчилж зурна биз дээ?
-Би өөдрөг үзэлтэй хүн болохоор юуг ч л сайнаар харахыг хүсэж, хичээдэг. Тэгээд ч заавал өө эрж, бурууг хайгаагүй байхад л шог зургийн санаа гарч ирээд байна шүү дээ. Улс төрийн амьдралыг байгаа чигээр нь зурахад л сайхан шог зураг болох жишээтэй. Хүмүүс ч улс төрийн тиймэрхүү үзэгдэлд бүр дасчихаж. Зургийг маань үзсэн хүмүүс “Энэ юу нь шог зураг байгаа юм. Угаасаа ийм байдаг биз дээ” гэж хэлэх тохиолдол олон бий. Өөрөөр хэлбэл, улс төр-уран шог болж, би хуулаад л зурчихаж байна. Улс төр хошин шог байхаа больж, шог зураачид маш их хөдөлмөрлөж байж тэднийг зурах цаг удахгүй ирэх байх аа.
-Та эх оронч хүн үү?
-Монгол илүү хөгжихийг, монголчуудын амьдрал улам сайхан болохыг хүсдэг тул өөрийгөө эх орондоо хайртай хүн гэж хэлнэ. Хамгийн гол нь хүн бүр хийж буй ажлаа хамгийн сайнаар нь хийж чадаж байвал л хөгжинө шүү дээ. Тэрнээс биш “Эх орон” гэж чанга хашгирснаар энэхүү ойлголтыг хэмжиж болохгүй.
-Ном бол тархины фитнесс гэсэн.
-Ном хүний виртуал сэтгэлгээг сайн хөгжүүлдэг. Жишээ нь уран зохиолын ном уншихад гол баатруудыг тархиндаа зураглаж, үйл явдлыг нь ургуулан бодно. Киногоор бол найруулагч хийж байна гэсэн үг. Номын давуу тал энэ учраас учраас технологи өндөр хөгжсөн өнөө үед алга бололгүй улам сайжирсаар уншигчдынхаа хүрээг тэлж байна. Хүүхдүүд ном уншихаа болилоо ярьдагтай би санал нийлдэггүй. 1990 оны дундуур хүмүүс ном унших нь битгий хэл идэх ч хоолгүй явсан нь үнэн. Тэгвэл сүүлийн үед Монголд номын дэлгүүр олширч, хэвлэлийн компаниуд ч олон бүтээл хэвлэх болсон.
-Хамгийн сүүлд ямар ном уншсан бэ?
-Эдвард Радзинскийгийн “Сталин”-ыг саяхан уншлаа. Мөн сүүлийн үед блогоор их аялж байна. Ялангуяа Аанхаа, Артаньян, Гамп нар сонирхол татдаг юм. Тэдний блог монгол хэлний дүрэм, үгийн санг устгах нь гэхчлэн ярьдаг л даа. Мэдээж дутагдалтай зүйл байгаа. Гэхдээ энэ бол бичлэгийн шинэ хэлбэр, сэтгэлгээний хэв маяг гэдгийг би хүлээн зөвшөөрдөг. Хамгийн чухал нь гаргаж буй санаа, илэрхийлсэн арга хэлбэр нь тун өвөрмөц.
-Дөн өвлийн хүйтнээр эсгий гутал өмсөж, үстэй дээлийнхээ энгэрт пянз хийчихээд солилцож, худалдахаар Дэнжийн 1000 руу явдаг байсан гэж та хэлсэн. Хүссэнээ интернэтээс олдог өнөөдрийн хүүхдүүдийн хувьд энэ нь яг үлгэр мэт сонсогдох байх?
-Барууны дуу хөгжим сонсохыг хориглодог байсан тэр цаг үед бид хөгжмийг тэгж л сонсдог байлаа. Арайхийн нэг пянз олвол тэрийгээ ямар удаан ухаж сонсоно гээч. Харин сүүлийн үед cd, dvd, blu-ray диск, интернэт гарч ирснээр технологийн хөгжлийг гүйцэж цуглуулах хэцүү болсон. Гэхдээ л пянз сонсох дуртай хүмүүс манайд байсаар байна. Хообий гэдэг нэг төрлийн дон шүү дээ. Тэрнээсээ сэтгэлийн таашаал авна гэдэг нэг төрлийн жаргал.
-Та хэдэн хүүхэдтэй вэ?
-Хоёр.
-Тэд таны мэргэжлийг өвлөсөн үү?
-Дизайны мэргэжилтэй хүмүүс бий. Би анх хүүхдүүддээ ингэ тэг гээд их заадаг байлаа. Хүнийг хүчээр шахах нь үр дүнгүй ажил гэдгийг удалгүй ойлгосон. Тиймээс тэдэнд загас өгөх бус, загас барих аргыг зааж өгөхийг хичээсээр ирсэн. Одоо өвөө болсон болохоор хүүхдүүдээс илүүтэй ач нарын хүмүүжилд анхаарч байна даа. Эхнэр маань дулааны инженер, сэтгүүлч мэргэжилтэй. Одоогоор чөлөөт уран бүтээлч гэж хэлж болно.
-30 орчим жил шог зураг зурснаас дүгнэхэд нийгмийн аль хэсэг элэглэлийг хамгийн эмзэг хүлээн авч байна вэ?
-Хэдэн жилийн өмнө UBS телевизээр явуулсан хөтөлбөрөөр рок попын эмэгтэй дуучдыг нөхөрсгөөр шогчилж зурсан юм. Дэмий юм билээ. Ер нь ямар ч төрлийн элэглэлд бүсгүйчүүд их эмзэглэдэг. Эмэгтэй хүн байгалиасаа л гоо сайхан байхаар заяагдсантай нь холбоотой болов уу.
-Таны амьдралыг бүхлээр нь өөрчилсөн үйл явдал, нөлөөлсөн хүмүүс байдаг уу?
-Цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгал миний төдийгүй бүх монгол хүний амьдралыг өөрчилсөн. Тэр чинээгээр ардчилал, эрх чөлөө миний хувьд хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл.
-Эрх чөлөөний үнэ цэнэ гэж юу вэ. Зарим нэг нь хүссэн бүхнээ хийх нь эрх чөлөө хэмээн ойлгож, бүр төрийн ордон руугаа нум сум тавьж байна.
-Хэрвээ манайхан эрх чөлөө хаагдмал улсад очвол өөрсдийгөө ямар сайхан газарт амьдарч байгаагаа ойлгох болов уу. Би саяхан БНАСАУ, ОХУ-ын Халимаг яваад ирлээ. Тэд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг хүсэж байгааг мэдэрсэн. Монголын олон сая хүний хүсэж мөрөөдөж эцсийг нь хараагүй тэр нийгэмд бид амьдарч байна. Манжийн дарлалын үед амьдарч байсан хүмүүс, Р.Чойном, Б.Ренчин нарын сэхээтэн, өдгөө дэлхийн өнцөг булан бүрт тархан суурьшсан монгол угсаатнуудтай харьцуулахад бид диваажинд амьдардаг гэж болно.
Хойд насандаа Монголд хүн биш юм гэхэд амьтан болж төрөхсөн хэмээн уйлан ярьдаг хүмүүс ч байна. Гэтэл Монголд ямар байна вэ? Эрүүл, согтуу нь мэдэгдэхгүй хүмүүс төрийн ордон руугаа буу барих нь холгүй дайрч, нум сум харваж, тэрийгээ бүр ид хав, бахархал болгож байна. Ардчиллын буянаар олдсон эрх чөлөөгөө дааж явах хэрэгтэй. Хөгшчүүл “Буян дааж явах” гэж ярьдаг даа. Бид ч өвөг дээдсийнхээ үлдээсэн өв соёл хийгээд ардчиллын буяныг даах ёстой. Ерөнхий сайд агсан П.Жасрай гуайн хэлсэнчлэн “Хонгилын үзүүрт гэрэл асаж байна”. Монголын баялаг өдөр ирэх тусам л нэмэгдэж байна. Манай улсын төсөв хэдэн сая дотор эргэлддэг байлаа. Тэгвэл тэрбум, миллиард болтлоо өссөн. Энэ бол амжилт мөн. Хөгжиж буй ямар ч улс, аль ч нийгэмд бэрхшээл, зовлон байлгүй яах вэ. Америкт хүртэл асуудлууд байгаа. Хамгийн баянд тооцогддог Арабын улсуудад гэхэд л эрх чөлөө боогдмол байх жишээтэй. Ингээд бодохоор энэ цаг үе бол монгол хүн хүссэн зүйлээ хийгээд амьдарч чадах эрх чөлөөтэй үе юм. Хэрвээ боломжийг ашиглаж чадахгүй бол уучлаарай, өөрийн чинь л буруу тэр.
-Та шашинд итгэдэг үү?
-Би бүх шашныг хүндэлдэг. Бурхны шашинд сүсэглэж явдаг. Зав, боломж гарвал тэр чиглэлийн ном уншиж, судлахыг хичээнэ ээ. Би мухар сохроор дагах бус утга учир, мөн чанарыг нь мэдэхийг эрмэлздэг. “Бодь мөрийн зэрэг”, “Агнистийн гэгээ” цувралыг уншсан. Шашин шүтдэггүй хүнээс айх хэрэгтэй гэж барууны оронд ярьдаг. Учир нь шашныг дагаад тухайн хүнд итгэл бишрэл, үнэ цэнэ бий болдог юм. Үүнээс хамгийн чухал нь сэтгэлийн амар амгалан. Сэтгэлээ амар амгалан болгож чадаагүй бол хэчнээн их хөрөнгө, мөнгө цуглуулсан ч чи зовсоор байх болно. Хамаг л муу муухай бүхнийг бодож, дотроо хураагаад байвал сэтгэл бохирдоно. “Огт мөнгөгүй мөртлөө олигархи шиг явж сур” гэж би хэлдэг юм.
-Үйлийн үрийг тоолууртай зүйрлэсэн тань их сонирхолтой юм билээ?
-Муу юм хийх, бодох тусам үйлийн үр хураагдаж, өөртөө зовлон тарина. Үйлийн үр гэдгийг би хүний толгой дээр байдаг тоолууртай зүйрлэдэг юм. Цахилгаан гүйх тусам тоолуур дээрх тооны хэмжээ өснө дөө. Үүнтэй адил муу юм бодоод, хийгээд л байвал толгой дээрх тоолуурын тоо гүйгээд байна. Цахилгааны тоолуурыг соронз тавих, тоог нь багасгах зэргээр зальдагч нар бий л дээ. Тэгвэл толгой дээрх үл үзэгдэгч тоолуурыг яаж ч аргалж болохгүй. Бурхны шашны зураг, барималд араг яс, хохимой толгой их дүрсэлсэн байдаг. Хүн үхлийн тухай эргэцүүлэх тусам амьдралыг илүү танин мэдэж, утга учиртай амьдралд хүрч чадна гэсэн санаа тэр болов уу. Хүний амьдрал хэчнээн богинохон цаг нь болоход үхнэ гэдэг ямар амархан билээ. Тэгэхээр яг одоо амьдарч, амьсгалж буй хугацаандаа л сэтгэл хангалуун байж, амьдрал ямар сайхан болохыг мэдрээрэй.
-Хэрвээ цаг хугацааны машин байсан бол та аль цаг үе рүү явах бол?
-Хэрвээ хүүхэд насанд хүргэж өгдөг галт тэрэг байсан бол би хамгийн түрүүнд сууна даа.

Зураач М.Эрдэнэбаяр

Хаа нэг тийш тэмүүлсэн, давхиж буй хүлэг, азарганы ноцолдоон, шөнийн тэнгэр дор үүрсэх адуун сүрэг гээд морины хөдөлгөөн, хэлбэрийг уран бүтээлчид янз бүрээр илэрхийлдэг. Харин зураач М.Эрдэнэбаярын морьд бусдаас өөр. Хөдөлгөөнгүй, нэг байрандаа зогсож байгаа мэт харагддаг ч түүний хүлгүүд цаанаа л бардам, омголон санагддаг. “Энгийн хэрнээ сүрлэг, тайван мөртлөө эрчтэй зүйлийг би өөрийнхөө дотор босгосон. Тэр зүйл морины дүрсээр дамжсан юм. Хамгийн гол нь юуг харж байгаа нь чухал биш, яаж харж байгаад л үнэ цэнэ нь оршдог гэж би боддог” хэмээн тэрбээр тайлбарласан юм.

-Морь зурж үзээгүй уран бүтээлч ховор байх. Харин таны уран бүтээлийг морь тэр чигт нь эзэлдэг. Юу нь таныг тэгтлээ татсан юм бэ?
-Монголын соёлын өвийг хадгалж, үндэсний бэлгэдэл болсон амьтан бол морь. Энэ амьтанд хайргүй ард түмэн ч гэж байдаггүй байх. Тиймээс морь гэдэг тун түгээмэл сэдэв л дээ. Би 1992 оны үеэс энэ сэдвээр дагнан зурж эхэлсэн юм. Бараг 20 жил болж. Миний зургаас давхисан, их тэмүүлэлтэй морьд харагддагүй. Ямар нэгэн байрлалд зогсож л байдаг. Би тэдгээрийг газар дэлхийтэй нягт холбоотой, салшгүй байгаагаар дүрслэх дуртай. Мөн өөртөө итгэлтэй, хүчирхэг байдлаар харуулахыг зорьдог.
-Английн нэгэн урлаг судлаач таны тухай ном гаргах гэж байгаа гэж сонссон.
-Тийм ээ. Урлаг судлаач Ян Финдли гэдэг хүн бий. Яагаад морь зурдаг, юуг илэрхийлдгийг судлаж, каталоги маягийн ном бичиж байгаа. Одоогоор бэлтгэл нь явагдаж байна. Монголын соёл, хүмүүс, өнгө гээд олон зүйл миний зургуудаас харагддаг гэж тэр хүн бичсэн байсан. Миний бүтээлүүдийг судлахын тулд энд олон удаа ирж, хөдөө аялан, бурхан шашин, түүх дурсгалын газраар явж үзсэн юм билээ. Мөн манай бусад уран бүтээлчдийн зургуудыг үзэж, монголч эрдэмтдийн номыг уншиж, надтай ч уулзсан. Гадаадын олон оронд үзэсгэлэнгээ гаргаж, урлаг судлаач, шүүмжлэгчдийн нүдэнд өртсөн нь тэр байх.
-Таны урланд цөөнгүй ном харагдлаа. Бүтээлээ туурвихын тулд соёл, зан заншилтай холбоотой ном, эх сурвалжийг сөхөх хэрэг гардаг уу?
-Би өөрийгөө урлаг хийдэг гэж боддог. Тэрнээс морь судлаач биш шүү дээ. Энэ бол миний урлагийн бүтээл хийдээ ашиглаж буй нэг дүрс юм. Гэхдээ олон жил энэ амьтныг зурж байгаа учраас өөрийн эрхгүй сонирхдог юм билээ. Манай урлагийн түүх л гэхэд тэр чигтээ нүүдэлчдийн соёл, ахуйг харуулсан байлаг. Тэр бүтээлүүдэд морийг заавал ч үгүй дүрсэлсэн байдаг шүү дээ. Буддын шашны танка зурагт ч морь унасан бурхад цөөнгүй бий.
-Зөвхөн морины дүрсээр бүхнийг илэрхийлж болох уу?
-Хэлбэр, өнгө, зохиомжийн шүтэлцээнд дүрслэх урлаг оршдог. Морь бол миний хувьд бүтээлээ, өөрийгөө илэрхийлэх нэг хэлбэр.
-Сүүлийн үед уран бүтээлчид контемпорари тийш хошуурах болж. Таны бүтээлүүд ч орчин үеийн хэв маягтай байдаг.
-1970, 1980-аад оноос эхлэн урлагт энэ урсгал хүчтэй түрж, орж ирсэн. Өнөөдрийн, энэ цаг үеийн уран бүтээлчдийн бүх л туурвил контемпорари төрөлд багтдаг юм. Миний бүтээлүүдийн тухайд, аль ч улсын хүн харсан контемпорари урлаг гэж хэлэх байх.
-Таны бодлоор уран бүтээлч улс төр, нийгмийн бухимдлаас ангид байх хэрэгтэй юу, эсвэл түүнийг илэрхийлэгч болдог уу? Таны бүтээлд нийгэм хэрхэн тусдаг бол?
- Өнгөрсөн хавар бидний хэдэн уран бүтээлч нийлж, “Алтан тариа” компан ивээн тэтгэн “Төсөөллөөс бүтээл хүртэл” нэртэй үзэсгэлэн зохион байгуулсан. Энэ үзэсгэлэнд нийгмийн болохгүй, бүтэхгүй байгаа зүйлсийг зургаараа илэрхийлсэн 10 уран бүтээлчийг сонгон оролцуулсан юм. Манай дүрслэхийн сургуулиудад урлаг улс төрөөс ангид байх ёстой гэж заадсаар байна. Гэхдээ ямар ч уран бүтээлчид нийгэм нь ил, далд хэлбэрээр нөлөөлж, бүтээлд нь тусгалаа олдог. Ингэж хэлэх нь зарим нэгний дургүйцлийг төрүүлнэ, нөгөө хэсэгт нь таалагдах байх. Гэхдээ уран бүтээл бол тийм л байдаг.
-Таны сүүлд ажиллаж буй бүтээлд шар өнгө голлож. Улаан, хар өнгөний хослол ч харагдаж байна.
-Би бүтээлдээ бүх өнгийг ашигладаг. Заримдаа нэг өнгөнд хүчтэй татагдах үе бий. Өмнө нь улаан өнгөнд их дуртай байсан. Ойрд харыг их хэрэглэж байна. Өнгөнүүдийг зохицуулж, бүтээл туурвих нь хэцүү мөртлөө сонирхолтой, тааламжтай ажил. Сүүлд ажиллаж байгаа энэ бүтээлдээ хараахан нэр өгөөгүй. Нэг их утга санаа бодож хийгээгүй л дээ. Хэлбэр, өнгөний тоглолтыг чухалчилсан.
-Таны хувьд агуулгаас илүү хэлбэр чухал байдаг уу?
-Хэлбэр гол нь. Миний бүтээлүүд ерөнхийдөө нэг агуулгатай, харин илэрхийлэх хэлбэр нь хязгааргүй.
-Яаж ойлгох, агуулгыг хэрхэн хүлээн авах нь үзэгчдэд нээлттэй гэсэн үг үү?
-Үнэндээ бол үзэгчдийн хэрхэн хүлээн авч буйд надад нэг их чухал биш. Тэд яаж ч хүлээн авч болно. Хэрвээ би үзэгчдийн юуг таашааж, юунд дуртай байгааг хэт сонирхоод байвал бүтээлээ хийхэд хэцүү шүү дээ. Нэг мэдсэн хүмүүсийн дуртай зүйлд анхаарлаа хандуулдаг болох ч юм билүү. Өөрийгөө л чагнах хэрэгтэй.
-Та морьтой юу?
-Байсан. Одоо байхгүй л дээ. Тэгээд ч бүтээсэн олон морь маань надад хангалттай.
-Морьд тань эзэндээ юу өгдөг бол?
-Надад бүх зүйлийг өгдөг. Сэтгэл ханамж, эрч хүч гээд л. Мөн эднийхээ ачаар таван тивээр явж байна шүү дээ.
-Хамгийн сүүлд хаана үзэсгэлэнгээ гаргасан бэ?
-Хонг Конгод бие даасан үзэсгэлэнгээ гаргасан. Харин Монголд 2003 оноос хойш үзэсгэлэн гаргасангүй. Үзэхийг үнэхээр хүссэн хүмүүс бол урланд маань ирдэг юм.

Мод үнэртүүлсэн өвөө

Өвөө, эмээ дээрээ очно гэдэг хүүхдүүдийн хувьд баяр мэт сайхан байдаг. Ач, гуч, зээгээ ширүүхэн харж, чангахан дуугардаггүй ч тэд үйл хөдлөлөөрөө үлгэрлэн, намуухан яриандаа нарийн учир утгыг шингээн сургамжилдаг. Аав нарын өдрийг тохиолдуулан нэгэн сайхан өвөөтэй уулзлаа. Үргэлж дэргэд байдаг дотнын хүмүүсээ бид дэндүү бага мэддэг юм шиг ээ. Намайг жаахан байхын л өвөө маань урландаа өдөржин юм хийж суудагсан. Зомгол үнэртэхээр л өвөө маань бодогддог юм. Одоо ч хэвээрээ. Гэхдээ түүнийг зүгээр л мод банз хөрөөдөж, будаг хийж буй төдийхнөөр ойлгодог байж. Гэтэл өвөө маань модыг хүүхэлдэйнээс эхлээд бүтэн гэр болгон хувиргах чадвартай урлаач болохыг саяхнаас л мэдэж байна. Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын уугуул Ш.Самбалхүндэв гэдэг энэ буурай 40 шахам жил мужаан хийж өрх гэрээ авч яваа аав, үр ачдаа ээлтэй өвөө билээ .

-Модтой “найзлах” болсон түүхээсээ дурсана уу?
-Мод огтлох нь сайн үйлд хэзээ ч тооцогддоггүй. Харин мужаан хүн жирийн нэг тайрдас, банзыг хүнд хэрэгтэй бүтээл болгон, модыг “дахин амьдруулдаг” юм. Өвөө нь анх 1961 онд Дорнод аймгийн барилгын трестэд дагалдангаар орж байлаа. Яваандаа модоор юм хийх сонирхолдоо хөтлөгдөж мужаан болсон доо.
-Модоор урласан анхны бүтээл юу байв? Хэнээр заалгаж мужаан болсон бэ?
-1973 онд гэртээ номын шүүгээ хийж байлаа. Одоо ч бий. Анх мужаан болох үед зааж зөвлөдөг хүн байгаагүй ээ. Сонирхолтой, дуртай, гарын жаахан дүйтэй тулдаа өөртөө багшилж, өдийг хүртэл энэ ажлаа хийж явна даа.
-Та голдуу монгол гэрийн тавилга сэлт хийдэг. Хээ угалзыг нь өөрөө тавьдаг уу?
-Тийм. Тавилгаа ч хээлдэг. Хүн өөрийн чадварыг нээж, цааш нь хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж би хүүхдүүддээ захидаг.
-Хүүхдүүдээ бага байхад тоглоомыг нь хийж өгдөг байсан уу?
-Залуудаа ар гэрээ ч умартан ажлын төлөө зүтгэдэг байлаа. Тэглээ гээд үр хүүхэд, хань ижлээ орхигдуулж болохгүй л дээ. Эрхлүүлэхдээ ч эрхлүүлнэ. Хааяа ширүүхэн дуугарах ч үе бий. Хүүхдүүдээ бага байхад аар саар юмс, жижиг тоглоом хийж өгдөг байсан. Одоо тэд маань том болж, сайн сайхан л явцгааж байна. Хүүхдүүдээ эрүүл энх, мөр бүтэн явахыг харах сайхан байдаг.
-Та арван ач зээтэй хүн. Өвөө байх нь аав байхаас өөр үү. Ямар санагддаг вэ?
-Ач, зээ нартаа илүү хайртай даа. Тэр жаахан амьтдад ширүүхэн дуугарч ч чадахгүй шүү дээ. Заримдаа аав ээжээс нь өмөөрнө, тэдэндээ буруу өгч, хир халдаах дургүй. Өнөр өтгөн бүлээрээ цуглахад их сайхан байдаг. Тэр зөвхөн миний гэлтгүй бүх л өвөө эмээ нарын баяр баясгалан юм даа. Аав байх сайхан. Гэхдээ өвөө болоход илүү сайхан шүү дээ. Үр хүүхэд, ач зээгээ харах эцэг хүний жаргал юм.

2010.8.8